Jak wygląda umiejętność myślenia przy codziennym wyborze

Ludzie używają określenia „umiejętności myślenia”, by opisać różne sposoby rozpatrywania pytania. Uniwersytet Kalifornijski w Riverside opisuje myślenie krytyczne jako jasne, oparte na rozumowaniu i refleksyjne myślenie, uwzględniające dowody i służące podjęciu decyzji, w co wierzyć lub co robić. Wyróżnia też kompetencje informacyjne i rozumowanie ilościowe jako odrębne kluczowe kompetencje, pokazując, że przydatne myślenie może obejmować różne działania — od oceny informacji po interpretowanie liczb (przegląd kluczowych kompetencji ocenianych przez UCR).

Ośrodek IFAS Extension Uniwersytetu Florydy podaje pokrewną definicję myślenia krytycznego: to rozsądne, refleksyjne myślenie ukierunkowane na decyzję, co robić lub w co wierzyć. W omówieniu podkreśla także takie działania, jak identyfikowanie założeń, ocenianie dowodów i ustalanie, czy wniosek jest uzasadniony (UF/IFAS, „Critical Thinking Defined”, opublikowane w 2019 r. i oznaczone jako zmodyfikowane 4 września 2024 r.).

W codziennym życiu umiejętność myślenia może polegać na zadaniu bardziej precyzyjnego pytania lub sprawdzeniu, czy dany argument uzasadnia wybór. Nie musisz rozwiązywać złożonego problemu, by ta umiejętność była przydatna. Chodzi o to, by wyraźniej zobaczyć poszczególne kroki od pytania do decyzji, co pozwala dostrzec brakujące informacje lub zmienić kierunek, gdy zmienią się okoliczności.

Wyobraź sobie, że siedzisz w kawiarni z napojem i książką. Przy oknie jest wolny stolik i zastanawiasz się, czy się tam przenieść. „Czy mam się przenieść?” to początek, ale nie wyjaśnia, dlaczego miałbyś to zrobić. Szukasz lepszego światła, spokojniejszego miejsca, widoku czy po prostu odmiany?

Doprecyzowanie pytania polega na nazwaniu wyboru i wskazaniu najważniejszej kwestii. Możesz ująć je na nowo: „Czy przeniesienie się do stolika przy oknie ułatwi mi czytanie, nie powodując dyskomfortu ani nie przeszkadzając innym?” Teraz masz decyzję, którą możesz rzeczywiście ocenić. Możesz sprawdzić natężenie światła i hałasu, upewnić się, czy nowy stolik będzie dostępny przez planowany czas pobytu, i rozważyć, czy warto przenosić swoje rzeczy.

Ten krok pomaga też zachować właściwą skalę drobnego wyboru. Jeśli tak naprawdę chcesz po prostu nacieszyć się innym widokiem, nie musisz zmieniać tej decyzji w ogólną ocenę, które miejsce w kawiarni jest najlepsze. Sformułuj pytanie stosownie do działania, które masz przed sobą.

Gdy pytanie jest już jasne, porównaj informacje, które mają z nim związek. W przykładzie z kawiarnią możesz zaobserwować, że przy oknie jest jaśniej, a obecny stolik znajduje się dalej od drzwi. Możesz woleć lepsze światło, ale pamiętaj, że przy oknie może być też chłodniej albo bliżej przechodzących klientów. To możliwości, które warto sprawdzić, a nie fakty, które należy zakładać.

Warto porównywać wyłącznie istotne kryteria. Możesz na przykład wziąć pod uwagę komfort czytania, hałas i przewidywany czas pobytu. Przy wyborze o niewielkich konsekwencjach nie potrzebujesz formalnej tabeli ocen. Chodzi o to, by jeden atrakcyjny szczegół — na przykład widok — nie przesłonił wszystkich pozostałych kwestii.

Następnie zapytaj: „Co biorę za pewnik?” Być może zakładasz, że przy oknie będzie ciszej, bo to miejsce wygląda na zaciszne, albo że słońce będzie przyjemne przez cały czas. Chwila obserwacji i posłuchania może potwierdzić te założenia lub im zaprzeczyć. Jeśli brakuje ci informacji, możesz zebrać ich trochę więcej: usiąść na chwilę, sprawdzić, czy nie ma przeciągu, albo zapytać, czy stolik jest zarezerwowany. W ujęciu UF/IFAS myślenie krytyczne obejmuje identyfikowanie założeń i ocenę, czy dowody uzasadniają wniosek. Przykład z kawiarnią pokazuje, jak zastosować te idee do zwykłej decyzji, nie traktując przeczucia jako dowodu.

Po doprecyzowaniu i porównaniu wybierz kolejny krok odpowiedni do sytuacji. Jeśli stolik przy oknie wydaje się wygodny i jest dostępny, możesz się przenieść. Jeśli jest głośno lub zimno, pozostanie na miejscu może lepiej odpowiadać twoim priorytetom. Jeśli nie masz pewności, usiądź tam na chwilę i zdecyduj ponownie. Mały krok, który łatwo cofnąć, może być przydatniejszy niż próba przewidzenia z góry każdego szczegółu.

Warto ująć uzasadnienie w jednym zdaniu: „Przenoszę się, bo przy tym stoliku jest lepsze światło do czytania, a hałas wydaje się znośny”. Takie wyjaśnienie pokazuje, które informacje miały znaczenie. Ułatwia też zmianę decyzji: jeśli odblask zacznie przeszkadzać, możesz wrócić do poprzedniego stolika. Rozsądna decyzja nie musi być ostateczna ani gwarantować powodzenia; to wybór podjęty na podstawie informacji dostępnych w danym momencie.

Ten sam schemat można zastosować w ogrodzie. Jeśli zastanawiasz się, czy przestawić doniczkę, najpierw określ cel — na przykład chcesz znaleźć miejsce z większą ilością popołudniowego słońca. Porównaj obserwacje dotyczące obecnego i możliwego miejsca, a także zauważ założenia, takie jak „w tym kącie słońce świeci przez całe popołudnie”. Jeśli możesz, sprawdź nasłonecznienie o odpowiedniej porze, a następnie wypróbuj nowe miejsce i obserwuj, co się stanie. Ten przykład dotyczy podejmowania decyzji; odpowiednie warunki uprawy zależą od konkretnej rośliny i miejsca.

Gdy decyzja wydaje się niejasna, zadaj sobie cztery pytania: Co dokładnie mam zdecydować? Jakie informacje są ważne? Co zakładam? Jaki jest rozsądny kolejny krok? Razem pomagają zamienić „nie wiem” w krótką sekwencję działań: określ pytanie, porównaj istotne informacje, w miarę możliwości sprawdź założenie i dokonaj wyboru albo uzupełnij brakujące informacje.

Nie przy każdym wyborze trzeba zadawać sobie wszystkie cztery pytania. Możesz podejść do nich swobodnie, wybierając miejsce w kawiarni, a dokładniej, gdy decyzja ma poważniejsze konsekwencje. Jeśli brakuje wiarygodnych informacji, przyznaj to zamiast uzupełniać lukę domysłem. Jeśli pojawią się nowe dowody, ponowne rozważenie decyzji świadczy o dobrym myśleniu, a nie o niezdolności do jej podjęcia.

Umiejętność myślenia ćwiczysz za każdym razem, gdy precyzujesz pytanie, sprawdzasz, co uzasadnia wniosek, lub z określonego powodu wybierasz kolejny krok. Zacznij dziś od jednej drobnej decyzji: ustal, co jest ważne, sprawdź jedno założenie i podejmij działanie, do którego możesz wrócić. To wystarczy, by codzienne myślenie stało się przydatnym nawykiem, który można rozwijać.

Źródła uzasadniają podane definicje i ogólne wskazówki. Codzienne przykłady i proponowane sformułowania są oryginalnymi ilustracjami redakcyjnymi; nie gwarantujemy konkretnego rezultatu.